De zomer als medicijn voor je zenuwstelsel

Waarom daglicht, natuur, beweging en voeding juist in juni zoveel invloed hebben op stress, energie en mentale gezondheid

Wanneer de zomer nadert gebeurt er iets opvallends.

Terrassen lopen vol. Mensen gaan vaker wandelen. De eerste vakanties worden gepland. We eten lichter, brengen meer tijd buiten door en voelen vaak meer behoefte om anderen op te zoeken. Voor veel mensen lijkt het alsof het leven vanzelf iets gemakkelijker wordt.

Dat gevoel is niet alleen psychologisch.

Hoewel de zomer natuurlijk geen wondermiddel is en psychische klachten niet simpelweg verdwijnen zodra de zon gaat schijnen, laat wetenschappelijk onderzoek wel zien dat verschillende factoren die in de zomer samenkomen een gunstige invloed kunnen hebben op ons zenuwstelsel, onze energiehuishouding en onze mentale gezondheid.

Dat is interessant, want juist in een tijd waarin veel mensen worstelen met stress, vermoeidheid en overprikkeling, biedt de zomer iets wat in onze moderne leefwereld vaak schaars is geworden: omstandigheden die herstel ondersteunen.

Daglicht als regulator van het biologische ritme

We denken bij gezondheid vaak aan voeding, beweging of slaap. Veel minder aandacht gaat uit naar iets wat minstens zo fundamenteel is: licht.

Het menselijk lichaam beschikt over een biologisch ritme dat vrijwel alle belangrijke processen beïnvloedt. Slaap, hormoonproductie, lichaamstemperatuur, immuunfunctie, energieregulatie en zelfs stemming volgen een dagelijks patroon dat grotendeels wordt aangestuurd door licht.

De hersenen ontvangen via gespecialiseerde cellen in het netvlies voortdurend informatie over de hoeveelheid daglicht in de omgeving. Deze informatie wordt doorgestuurd naar de zogenaamde biologische klok in de hypothalamus. Van daaruit worden talloze processen in het lichaam aangestuurd.

In de zomer ontvangen we vaak meer natuurlijk daglicht dan gedurende de rest van het jaar. Vooral blootstelling aan ochtendlicht blijkt belangrijk. Onderzoek laat zien dat voldoende daglicht overdag samenhangt met een betere slaapkwaliteit, een stabieler circadiaans ritme en een gunstigere regulatie van hormonen die betrokken zijn bij energie en herstel.

Dat is geen detail. Een goed functionerend dag-nachtritme vormt een van de fundamenten van lichamelijke en mentale gezondheid.

Wat gebeurt er met het zenuwstelsel in de zomer?

Veel mensen ervaren dat hun stemming verbetert zodra de dagen langer worden.

Daar zijn verschillende verklaringen voor.

Een daarvan heeft te maken met serotonine. Deze neurotransmitter speelt een rol bij stemming, motivatie, emotionele regulatie en welzijn. Onderzoek laat zien dat blootstelling aan daglicht samenhangt met veranderingen in serotonerge activiteit in de hersenen. Hoewel de relatie complex is en serotonine zeker niet de enige verklaring vormt voor mentale gezondheid, lijkt voldoende daglicht een gunstige invloed te hebben op processen die betrokken zijn bij stemming en veerkracht.

Daarnaast zien we dat mensen in de zomer vaak meer bewegen, vaker buiten zijn, meer sociale contacten hebben en een regelmatiger dagritme ontwikkelen. Waarschijnlijk is het juist deze combinatie van factoren die maakt dat veel mensen zich energieker voelen.

Gezondheid ontstaat immers zelden door één enkele oorzaak. Meestal is het de optelsom van meerdere gunstige omstandigheden die samen een verschil maken.

Natuur als herstelomgeving voor het brein

Een van de meest fascinerende onderzoeksgebieden van de afgelopen jaren betreft de invloed van natuur op het menselijk brein.

Waar stedelijke omgevingen voortdurend een beroep doen op onze aandacht, lijkt de natuur juist een andere vorm van aandacht uit te lokken. Onderzoekers spreken soms over 'soft fascination': een toestand waarin de omgeving onze aandacht vasthoudt zonder voortdurend iets van ons te vragen.

Het ruisen van bladeren, bewegend water, vogelgeluiden of een uitzicht over een landschap trekken onze aandacht op een rustige manier. Daardoor krijgen hersengebieden die betrokken zijn bij gerichte concentratie de kans om te herstellen.

Verschillende studies laten zien dat tijd doorbrengen in natuurlijke omgevingen samenhangt met minder stress, een betere stemming, meer ervaren welzijn en een lagere fysiologische activatie van stresssystemen.

Dat hoeft niet te betekenen dat iedereen dagelijks uren in een bos moet doorbrengen.

Soms begint herstel met een wandeling van twintig minuten, een lunch in een park of een ochtendwandeling voordat de werkdag begint.

Buiten bewegen: een dubbele winst

Beweging behoort tot de krachtigste interventies die we kennen voor zowel lichamelijke als mentale gezondheid.

Dat effect wordt mogelijk nog sterker wanneer beweging gecombineerd wordt met buiten zijn.

Wie buiten wandelt, fietst of sport profiteert tegelijkertijd van daglicht, natuurprikkels, verbetering van de conditie en activering van verschillende hersensystemen die betrokken zijn bij stemming en stressregulatie.

Regelmatige beweging blijkt samen te hangen met een lagere kans op depressieve klachten, een betere slaapkwaliteit, verbeterde cognitieve functies en een grotere stressbestendigheid.

Het goede nieuws is dat hiervoor geen topsport nodig is.

Onderzoek laat steeds opnieuw zien dat juist matige, regelmatig terugkerende beweging grote gezondheidsvoordelen kan opleveren.

Sociale verbondenheid als biologische behoefte

Mensen zijn sociale wezens.

Dat klinkt vanzelfsprekend, maar de betekenis daarvan wordt soms onderschat.

Sociale verbondenheid blijkt een van de sterkste voorspellers van gezondheid en levensduur. Een bekende meta-analyse van Holt-Lunstad en collega's liet zien dat mensen met sterke sociale relaties een aanzienlijk grotere kans hebben op een lang en gezond leven dan mensen die sociaal geïsoleerd zijn.

Dat effect is niet alleen psychologisch.

Gevoelens van verbondenheid beïnvloeden ook stressregulatie, immuunfunctie en herstelprocessen. Het menselijk zenuwstelsel is immers niet ontworpen om volledig zelfstandig te functioneren. Veiligheid ontstaat voor een belangrijk deel in relatie tot anderen.

Juist in de zomer zien we vaak dat mensen meer tijd doorbrengen met vrienden, familie en kennissen. Terrassen, wandelingen, vakanties en buitenactiviteiten creëren als het ware vanzelf meer mogelijkheden voor ontmoeting.

Dat lijkt misschien gezelligheid, maar vanuit biologisch perspectief gaat het om veel meer dan dat.

Vitamine D en gezondheid

De zomer wordt vaak geassocieerd met vitamine D.

Dat is begrijpelijk. Zonlicht speelt een belangrijke rol bij de aanmaak van vitamine D in de huid. Vitamine D is betrokken bij botgezondheid, immuunfunctie en verschillende processen in het zenuwstelsel.

Hoewel wetenschappers nog steeds onderzoeken hoe groot de invloed van vitamine D precies is op mentale gezondheid, weten we inmiddels dat tekorten veel voorkomen en dat voldoende vitamine D belangrijk is voor een goed functionerend lichaam.

Dat betekent overigens niet dat onbeperkt zonnen gezond is. Bescherming tegen overmatige blootstelling aan uv-straling blijft belangrijk. Zoals zo vaak in de gezondheid ligt de winst niet in extremen, maar in balans.

De zomer benutten als kans voor herstel

Wellicht is dat de belangrijkste boodschap.

De zomer is geen medicijn in de letterlijke betekenis van het woord. Zij geneest geen psychische aandoeningen en lost de complexiteit van het leven niet op.

Wel brengt deze periode van het jaar een aantal omstandigheden samen die bijzonder gunstig zijn voor herstel. Meer daglicht, meer beweging, meer natuur, meer sociale contacten en vaak ook meer ruimte in de agenda.

Juist die combinatie ondersteunt processen die nauw verbonden zijn met veerkracht, herstel en mentale gezondheid.

Binnen de positieve psychologie wordt soms gesproken over flourishing: niet alleen het verminderen van klachten, maar het creëren van omstandigheden waarin mensen kunnen groeien, zich verbonden voelen en hun leven als betekenisvol ervaren.

Misschien biedt de zomer daarvoor wel een natuurlijke uitnodiging.

Niet meer te doen, maar opnieuw ruimte te maken voor datgene waar ons lichaam en brein al duizenden jaren op zijn afgestemd.

Recept

Mediterrane zomersalade voor energie, herstel en een gezond zenuwstelsel

Deze salade sluit aan bij voedingspatronen die in onderzoek regelmatig worden geassocieerd met een betere lichamelijke en mentale gezondheid. De combinatie van vette vis, groenten, kruiden, vezels en extra vierge olijfolie past goed binnen een mediterrane leefstijl.

Ingrediënten (2 personen)

• 200 gram wilde zalm of biologische zalm

• 1 kleine venkel

• 1 komkommer

• 150 gram cherrytomaten

• handvol rucola

• 2 eetlepels verse peterselie

• 2 eetlepels verse munt

• sap van 1 biologische citroen

• 3 eetlepels extra vierge olijfolie

• 2 eetlepels walnoten

• versgemalen peper en zeezout

  
  

Bereiding

Grill of bak de zalm kort totdat deze net gaar is. Snijd de venkel flinterdun en meng deze met de komkommer, tomaten en rucola. Voeg de verse kruiden toe en maak een dressing van citroensap en olijfolie. Verdeel de zalm over de salade en werk af met walnoten, peper en een klein beetje zeezout.

Waarom deze salade?

• Zalm levert omega 3-vetzuren die belangrijk zijn voor hersenen en zenuwstelsel.

• Groenten en kruiden bevatten polyfenolen die bijdragen aan een gezonde ontstekingsbalans.

• Walnoten leveren vezels, mineralen en gezonde vetten.

• Extra vierge olijfolie is een van de meest onderzochte pijlers van het mediterrane voedingspatroon.

• De combinatie van eiwitten, vezels en gezonde vetten ondersteunt een stabiele energiehuishouding.